Đột quỵ não là một trong những nguyên nhân hàng đầu gây tử vong và tàn phế trên toàn thế giới. Tại Việt Nam, tỉ lệ người mắc đột quỵ đang có xu hướng trẻ hóa, gây ra những gánh nặng lớn cho gia đình và xã hội. Việc nhận diện sớm các dấu hiệu cảnh báo và biết cách sơ cứu kịp thời trong "thời gian vàng" đóng vai trò quyết định đến khả năng phục hồi và tính mạng của người bệnh.
1. Đột quỵ là gì?
Đột quỵ (Stroke) hay còn gọi là tai biến mạch máu não. Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), đột quỵ là các khiếm khuyết thần kinh xảy ra một cách đột ngột, tồn tại kéo dài ít nhất 24 giờ, hoặc tử vong trước 24 giờ, do tổn thương cục bộ của hệ TKTW ( hơn là tổn thương toàn thể) do tổn thương hệ thống tuần hoàn não một cách tự phát ( không phải do chấn thương).
Phân loại:
- Xuất huyết trong sọ (20-30 %): Xuất huyết trong não (15-25%); Xuất huyết khoang dưới nhện (5-10%)
- Thiếu máu não cục bộ
+Thiếu máu não thực sự ( Nhồi máu não)
+ Cơn thiếu máu não thoáng qua hay cơn thiếu máu não cục bộ thoáng qua (TIA).
2. Dấu hiệu nhận biết đột quỵ nhanh qua quy tắc BEFAST hoặc FAST
Đột quỵ thường xảy ra đột ngột khi người bệnh đang sinh hoạt hoặc làm việc bình thường. Quy tắc BEFAST là công cụ giúp cộng đồng nhận biết nhanh các triệu chứng để kịp thời hành động:
B – Balance (Thăng bằng): Người bệnh đột ngột chóng mặt, mất thăng bằng, đi loạng choạng hoặc khó phối hợp các động tác.
E – Eyes (Thị lực): Mờ mắt hoặc mất thị lực đột ngột, nhìn đôi ở một hoặc cả hai mắt.
F – Face (Khuôn mặt): Méo miệng, lệch mặt sang một bên. Một bên mặt bị xệ xuống, đặc biệt rõ rệt khi người bệnh cười hoặc nhe răng.
A – Arms (Cánh tay): Yếu hoặc tê một bên tay/chân. Khi yêu cầu giơ hai tay lên, một bên tay sẽ bị rơi xuống hoặc không thể nâng lên được.
S – Speech (Lời nói): Nói khó, nói ngọng, diễn đạt không rõ chữ hoặc không hiểu được lời người khác nói.
T – Time (Thời gian): Khi xuất hiện bất kỳ dấu hiệu nào trên, cần ghi nhớ thời điểm khởi phát và gọi cấp cứu ngay lập tức. Càng điều trị sớm, nguy cơ tử vong và tàn phế càng giảm.
3. Cách xử trí ban đầu khi nghi ngờ có người bị đột quỵ
Trong thời gian chờ lực lượng y tế đến, việc sơ cứu đúng cách tại chỗ là vô cùng quan trọng:
Giữ bình tĩnh và gọi cấp cứu ngay:
Gọi ngay số cấp cứu 115 hoặc cơ sở y tế gần nhất. Trình bày rõ tình trạng nghi ngờ đột quỵ và các triệu chứng đang gặp phải. Tuyệt đối không chờ đợi triệu chứng tự hết vì mỗi phút trôi qua, hàng triệu tế bào não sẽ bị chết đi nếu không được tưới máu.
Lưu ý: Không tự ý chở người bệnh đi xa nếu chưa có hướng dẫn từ nhân viên y tế, trừ trường hợp bắt buộc.
Đặt người bệnh ở tư thế an toàn:
Trong lúc chờ cấp cứu đến, cần nhanh chóng đặt người bệnh ở tư thế an toàn để tránh biến chứng nguy hiểm: Đặt người bệnh nằm nghiêng, đầu quay sang một bên để phòng ngừa sặc đờm dãi hoặc chất nôn. Nếu người bệnh còn tỉnh, có thể kê đầu hơi cao bằng khăn hoặc gối mềm. Tránh để người bệnh nằm ngửa hoàn toàn, đặc biệt khi có dấu hiệu nôn ói hoặc rối loạn ý thức.
Tiến hành sơ cứu đột quỵ trong lúc chờ cấp cứu:
Nới lỏng quần áo, cổ áo, thắt lưng để giúp người bệnh dễ thở. Giữ đường thở thông thoáng, lau sạch đờm dãi nếu có. Theo dõi nhịp thở, ý thức, khả năng đáp ứng của người bệnh. Nếu người bệnh ngừng thở hoặc mất ý thức hoàn toàn, cần báo ngay cho tổng đài cấp cứu để được hướng dẫn xử trí tiếp theo.
Ghi nhớ thông tin quan trọng:
Việc ghi nhớ và cung cấp đầy đủ thông tin sẽ giúp bác sĩ đưa ra hướng điều trị chính xác hơn: Thời điểm khởi phát triệu chứng đột quỵ (giờ, phút càng chính xác càng tốt). Các triệu chứng ban đầu và diễn tiến sau đó. Tiền sử bệnh lý: cao huyết áp, tim mạch, tiểu đường, rối loạn mỡ máu…. Thuốc người bệnh đang sử dụng (nếu biết)
4. Những sai lầm tuyệt đối không làm khi sơ cứu đột quỵ
Bên cạnh việc sơ cứu đúng cách, tránh những sai lầm phổ biến trong lúc xử trí ban đầu cũng là điều vô cùng quan trọng. Nhiều thói quen tưởng chừng “giúp người bệnh đỡ hơn” nhưng thực tế lại có thể làm tình trạng đột quỵ nặng thêm, thậm chí đe dọa tính mạng. Bạn tuyệt đối:
Không cho ăn uống hoặc dùng thuốc
Khi người bệnh đang lên cơn đột quỵ:
- Tuyệt đối không cho ăn, uống nước, sữa hoặc bất kỳ loại thuốc nào
- Lúc này, phản xạ nuốt của người bệnh có thể bị rối loạn
- Việc ăn uống dễ gây sặc, tắc đường thở, viêm phổi hít, rất nguy hiểm
Ngay cả khi người bệnh còn tỉnh táo, cũng không nên cho uống nước hay dùng thuốc khi chưa có chỉ định của bác sĩ.
Không áp dụng mẹo dân gian
Nhiều người vẫn truyền tai nhau các cách xử trí dân gian khi bị đột quỵ, tuy nhiên đây là những sai lầm nghiêm trọng:
- Cạo gió: Không có tác dụng cải thiện tuần hoàn não, còn có thể làm chậm trễ cấp cứu.
- Chích máu đầu ngón tay, ngón chân: Không giúp “xả máu độc” như quan niệm dân gian.
- Xoa dầu, bấm huyệt: Có thể làm mất thời gian vàng và gây kích thích không cần thiết
Những phương pháp này không có cơ sở khoa học và có thể khiến người bệnh bỏ lỡ thời điểm điều trị hiệu quả nhất.
Không để người bệnh tự vận động
Trong cơn đột quỵ, việc vận động có thể làm tình trạng tổn thương não trầm trọng hơn. Do đó, bạn nên chú ý:
- Không dìu người bệnh đi lại, đứng dậy hoặc ngồi dậy đột ngột
- Không lắc, lay mạnh để gọi người bệnh tỉnh lại
- Tránh làm người bệnh hoảng loạn, kích thích
Việc tốt nhất cần làm là giữ người bệnh nằm yên ở tư thế an toàn, theo dõi sát và chờ nhân viên y tế đến xử trí.
5. Sau khi sơ cứu – cần làm gì tiếp theo?
Sau khi thực hiện các bước sơ cứu ban đầu, người nhà cần nhanh chóng phối hợp với nhân viên y tế để đảm bảo người bệnh được tiếp cận điều trị kịp thời, tránh bỏ lỡ “thời gian vàng” trong cấp cứu đột quỵ.
Chuẩn bị thông tin cho nhân viên y tế
Việc cung cấp đầy đủ, chính xác thông tin giúp bác sĩ đánh giá nhanh tình trạng và lựa chọn phương pháp điều trị phù hợp:
- Thời gian khởi phát: Thời điểm xuất hiện triệu chứng đầu tiên (càng chính xác càng tốt).
- Diễn tiến triệu chứng: Xuất hiện đột ngột hay tăng dần.
- Tiền sử bệnh lý: Tăng huyết áp, đái tháo đường, bệnh tim mạch, rối loạn mỡ máu, tiền sử đột quỵ.
- Thuốc đang sử dụng: Các loại thuốc người bệnh dùng hằng ngày (nếu có)
Đưa người bệnh đến cơ sở y tế
- Ưu tiên đưa người bệnh đến bệnh viện có đơn vị cấp cứu hoặc chuyên khoa điều trị đột quỵ.
- Nếu đã gọi cấp cứu, nên chờ xe cứu thương để người bệnh được hỗ trợ y tế trong suốt quá trình di chuyển.
- Trường hợp phải tự đưa đi, cần di chuyển nhanh nhưng an toàn, giữ người bệnh nằm yên, đầu nghiêng sang một bên.
Việc xử trí đúng và đưa người bệnh đến cơ sở y tế sớm sẽ giúp tăng khả năng can thiệp kịp thời, giảm nguy cơ tử vong và hạn chế tối đa các di chứng về sau.
